‘Dankzij de intervisies zie ik in dat procedures tot hetzelfde morele oordeel kunnen leiden als het gesprek’

Arne klopte zelf aan bij DGABD, vanuit de gedachte om vaker met collega-topambtenaren te sparren over dilemma’s die hij in zijn werk tegenkomt. De link met ICC was snel gelegd. ‘Vanuit mijn rol binnen BZK heb ik de ambitie om meer als één overheid samen te werken’, vertelt Arne. ‘ICC helpt daarbij. Door in vertrouwelijkheid dilemma’s met elkaar te bespreken, ontwikkelen topambtenaren met ICC een rijksbreed kader met gedeelde normen en waarden. Het programma is dus niet alleen op individueel vlak inspirerend.’

Politiek-ambtelijke verhoudingen

Door zijn jarenlange ervaring als gemeentesecretaris lag de ontwikkelbehoefte van Arne niet zozeer in de politiek-ambtelijke vraagstukken. ‘Daar kon ik tijdens de ICC-sessies juist anderen bij helpen. In het spanningsveld tussen bewindspersonen en je eigen medewerkers zal je soms de rol van het hitteschild moeten aannemen. Maar weet dan dat de spanning van beide kanten niet op jou als mens is gericht, maar op wie of wat jij vertegenwoordigt. Daarin zal iedere topambtenaar betrokken moeten blijven en moeten meeleven, maar tegelijkertijd ook weerbaar genoeg moeten zijn om het je niet persoonlijk te laten raken. En mocht het nodig zijn, dan zijn er altijd ethische normen om op terug te vallen en te zeggen: dit is niet oké.’

Nieuwe perspectieven

De ICC-groep van Arne bestond uit zes topambtenaren, waaronder ook uitvoerders en een inspecteur-generaal. Sommigen werken al hun hele leven bij de Rijksoverheid, anderen maakten die overstap net als Arne pas later. Hij merkte dat veel ingebrachte dilemma’s overlapten. ‘En daardoor kwamen we met elkaar ook automatisch tot dezelfde vragen. Hoe ben je binnen jouw vraagstuk in deze positie terechtgekomen? Wat is je handelingsperspectief en heb je alle perspectieven wel in beeld? Het ingewikkelde is dat je de relatie goed wil houden, maar ook tot een oplossing wil komen voor het vraagstuk. Het helpt dan heel erg om te horen wat anderen opvalt aan jouw dilemma én jouw eigen overtuiging.’ 

De ICC-sessies werden professioneel begeleid. Arne: ‘De gespreksleider dwong ons om vraagstukken én adviezen concreet te maken. Dat hielp ons om het goede gesprek te voeren en niet te vervallen in jargon of abstractie. Hij hield iedereen bij de les, en kwam ook zelf met nieuwe ideeën en perspectieven. Dat werkte erg goed.’

Leunen op procedures

Arne neemt voor zijn rol als leidinggevende waardevolle lessen mee uit het ICC-traject. ‘Iedereen denkt natuurlijk dat zijn of haar aanpak de juiste is. Dankzij ICC zie ik in dat er ook andere manieren zijn om effectief om te gaan met een vraagstuk. Zo zag ik het bij ingewikkelde dilemma’s – zoals sociale veiligheid – lange tijd als een verlies om me achter procedures te verschuilen. Je moet dan juist het gesprek aangaan over moraliteit en ethiek, vond ik. Maar die procedures zijn er niet voor niets en kunnen hetzelfde resultaat teweegbrengen als het gesprek. Dat leidt uiteindelijk tot hetzelfde morele oordeel dat dan ontstaat vanuit een gedeelde structuur, niet omdat jij zegt dat het zo hoort. In die zin heeft ICC mijn gereedschapskist verder gevuld.’