Maatschappelijke weerbaarheid

Volgens Youssef Boutachekourt, MT-lid Weerbare Samenleving bij SZW, en Karen van Oudenhoven, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, gaan weerbaarheid en veerkracht hand in de hand. Youssef: ‘Weerbaarheid is voor onze directie iets wat we samen mét burgers en gemeenschappen moeten versterken. We werken bijvoorbeeld aan de digitale weerbaarheid van jongeren en stimuleren dialogen over gevoelige en schurende onderwerpen, juist omdat spanning ook kan leiden tot constructieve gesprekken. En we ondersteunen initiatieven die burgerschap bevorderen, bijvoorbeeld in buurten of gemeenschappen waar mensen elkaar ontmoeten. Op die manier bouwen we stap voor stap aan een preventieve infrastructuur voor maat­schappelijke weerbaarheid.’

Ook Karen vindt veerkracht cruciaal voor een weerbare samenleving. ‘Als zich een crisis voordoet, kan de overheid er niet overal voor iedereen tegelijk zijn. Dat vraagt dus iets van burgers. Hoe kunnen we beleid zo insteken dat zij het gevoel hebben dat ze mede-eigenaar zijn van het vraagstuk? Burgers kunnen meedenken over de aanpak, vanuit hun expertise in hun eigen leefwereld.’ Karen pleit ervoor om de kracht van mensen in de samenleving veel meer te benutten. ‘Er zijn al allerlei burger­collectieven die zich inzetten voor de samenleving: plekken waar mensen elkaar ontmoeten en ondersteunen. We kunnen in crisistijd gebruikmaken van die kracht en energie. Nodig burgers daarom nu al uit aan de ontwerptafel van beleid en sluit aan bij burgercollectieven die er al zijn.’

Nabijheid en luisterend vermogen

Youssef vervult zijn huidige rol bij SZW nu bijna vier jaar en promoveerde in 2012 aan Tilburg University op het gebied van culturele diversiteit. ‘Een belangrijke les voor mij is dat weerbaarheid niet groeit vanachter een bureau. Het vraagt om beleid dat dicht bij mensen staat – om nabijheid en luisterend vermogen.’ Werken aan weerbaarheid en veerkracht vergt volgens Youssef ook geduld. ‘De resultaten zijn niet altijd direct zichtbaar, maar zonder te werken aan preventie is herstel op de lange termijn veel moeilijker.’ Hij leerde ook hoe belangrijk het is om beleid te baseren op kennis en bewijs. De samenwerking met wetenschappelijke partners heeft ons geholpen om onze interventies beter te laten aansluiten bij wat werkt in de samenleving.’ Een voorbeeld is de beleidstheorie Weerbare Samenleving, die SZW vorig jaar ontwikkelde. ‘Eerst haalden we inzichten uit de praktijk op, daarna vertaalden we deze naar een samenhangende theorie over hoe we sociale stabiliteit kunnen versterken via veerkracht en weerbaarheid. Vervolgens lieten we de theorie wetenschappelijk toetsen door een onderzoeksbureau. Die toetsing bevestigde niet alleen wat werkt, maar gaf ook duidelijk zicht op de mechanismen die echt bijdragen aan een weerbare samenleving. Zo kunnen we gericht interventies ontwikkelen, pilots uitvoeren en stap voor stap beleid maken dat zowel empirisch onderbouwd als praktisch toepasbaar is.’

Karen geeft aan dat we in Nederland het liefst verantwoording afleggen met feiten en cijfers. ‘Terwijl de kracht van die initiatieven hem juist zit in spontaniteit, passie en vertrouwen. Accepteer dat je als overheid niet alles in de hand hebt en zet in op een gelijkwaardige samenwerking met burgerinitiatieven. Vanuit de houding: dit is de puzzel, laten we samen op zoek gaan naar een oplossing.’

Inclusief beleid

Youssef en Karen zien in het kader van maatschappelijke weerbaarheid een belangrijke rol weggelegd voor topambtenaren. ‘Wij hebben het goede voorbeeld te geven’, vindt Youssef. ‘Weerbaarheid betekent dat mensen zich verbonden voelen met elkaar, maar ook met een overheid die hen ondersteunt. Door zichtbaar te zijn in buurten, scholen en organisaties versterk je het vertrouwen.’ Hij benadrukt: ‘Vanuit gemeenschapszin en verbondenheid zit er al zó veel kracht en energie in de samenleving. Het is de kunst om daar als Rijksoverheid bij aan te sluiten.’

Karen: ‘Er zijn in Nederland veel mensen die zichzelf goed kunnen redden, ook bij een crisis. Ze hebben een goed gevulde portemonnee, zijn gezond en hebben een sociaal netwerk om op terug te vallen. Maar er zijn ook groepen waarvoor dat in mindere mate geldt. Daar moeten we oog voor houden. Hoe zorgen we dat ook die mensen zo goed mogelijk toe­gerust zijn? Betrek burgers daarom al bij het uitdenken van crisisaanpak en het in kaart brengen van bestaande sociale netwerken in gemeenschappen. Laat hen ook meepraten over de rol die zij zelf kunnen pakken. Dat doet iets met hun gevoel van grip op de situatie, en daardoor ook met hun betrokkenheid. Daarnaast is het goed om aan te sluiten bij burgerinitiatieven, zodat je in tijden van crisis netwerken kunt bereiken waar mensen al samen optrekken. Want op zo’n moment komt het aan op de mensen zelf.’