Geopolitiek leiderschap

Lange tijd kon Nederland rekenen op sterke bondgenootschappen, gebaseerd op historische relaties en een gedeeld wereldbeeld. Die vanzelfsprekendheid staat onder druk, erkent Joost Flamand. Als directeur-generaal Politieke Zaken bij BZ ontwikkelt hij geopolitiek beleid voor vrede en veiligheid, en adviseert hij bewindspersonen hierover. ‘De snelheid waarmee de geopolitieke wereld verandert, is sinds de Tweede Wereldoorlog niet zo hoog geweest’, aldus Joost. ‘Alles wat vanzelfsprekend leek – bondgenootschappen, onderlinge verwachtingen en denkpatronen in de relaties – moeten we nu permanent tegen het licht houden.’ Joost noemt drie w’s die daarin belangrijk zijn: weerbaarheid, welvaart en waarden. ‘Het is uiteindelijk aan de politiek om te bepalen hoe zwaar elk van die elementen weegt. Maar je kunt ze hoe dan ook niet los van elkaar zien.’

Druk vanuit de VS

In de wereld van de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) komen de drie w’s die Joost benoemt duidelijk terug. Dit zbo combineert onder andere de rollen van onafhankelijke toezichthouder en vergunningverlener, bijvoorbeeld voor de aanvraag van nieuwe kern­centrales. In Europa was die industrie lange tijd ‘op sterven na dood’, aldus ANVS-bestuurslid Marco Brugmans. ‘Pas sinds de Russische inval in Oekraïne nemen de publieke én private plannen voor kerncentrales weer sterk toe. Dat geldt ook voor het draagvlak: door de hogere energieprijzen ziet Nederland het belang in van een autonome energievoorziening.’  

Marco legt uit dat de Verenigde Staten al wat langer bezig zijn om hun kernenergieindustrie op te schroeven. De vraag hiernaar kreeg een flinke boost door de opmars van grootverbruikers, big tech en AI. ‘De VS zien de nucleaire industrie daarnaast als een exportproduct’, legt Marco uit. ‘Elke ­economische deal die ze sluiten, ook met de EU, bevat de afname van nucleaire techniek. Onze zorg is dat een ­toekomstige deal bepaalt dat we in Europa omwille van de snelheid een Amerikaanse vergunning zonder meer accepteren, in plaats van een onafhankelijke beoordeling door de nationale autoriteit voor nucleaire veiligheid. De Amerikaanse regering heeft bovendien het mandaat van haar eigen nucleaire veiligheidsautoriteit ingeperkt. Dat vergroot onze zorg.’ Marco benadrukt dat de ANVS neutraal is in de keuze van de technologie en het land van herkomst voor nieuwe kerncentrales in Nederland. ‘Wij beoordelen onafhankelijk of ze aan al onze veiligheidseisen voldoen.’

Samen sterk in Europa

Gezien de druk vanuit de VS zoekt Marco de samenwerking met collega’s in Europa en met de politiek. ‘Als in Europa eenmaal een Amerikaanse kerncentrale is vergund, is het daarna lastiger voor ons eigen land om extra veiligheidseisen te stellen. We werken als ANVS daarom extra hard aan de Europese samenwerking. En aan de relatie met de ministeries en bewindspersonen. Met als boodschap: onafhankelijke veiligheidsbeoordelingen moeten in Europa altijd verzekerd zijn. We hebben die politieke rugdekking nodig om ons nationale én Europese nucleaire toezichtstelsel te beschermen.’ Marco probeert dit intern ook uit te stralen. ‘Op het gebied van nucleaire veiligheid bevinden we ons in een internationaal stelsel. Maar door de geopolitieke situatie wordt het voor ons steeds belangrijker om te focussen op de Europese samenwerking. Dat spreek ik intern duidelijk uit en daar handelen we ook naar. Als we risico’s signaleren, dan moet iedereen die op tafel kunnen leggen en steken we er – indien nodig – een stokje voor. Het vroegtijdig signaleren en agenderen van mogelijke toekomstige risico’s is daarbij ook onze taak. Die responsiviteit is heel belangrijk.’ 

Transparantie en optimisme

Ook Joost erkent dat de geopolitieke situatie iets vraagt van publieke leiders. Hij begint bij zijn rol als politiek adviseur. ‘Nog meer dan voorheen moet ik letten op de lange lijnen. Als de vanzelfsprekendheid wegvalt, moeten we oppassen voor opportunisme: kortetermijnkeuzes hebben langetermijnfeffecten. Ik zie het als mijn taak om bewindspersonen daarop te blijven wijzen in hun overwegingen.’ Als leidinggevende en partner – binnen en buiten het Rijk – merkt Joost dat er soms meer uitleg nodig is in deze onzekere tijden. ‘Niet zozeer om anderen te overtuigen van een koers, maar vooral om transparant te blijven en te zorgen voor voorspelbare lijnen. Zodat mensen zich ook kunnen uitspreken als ze de koers niet begrijpen of er niet achterstaan.’

Ondanks dat er geopolitiek gezien genoeg redenen zijn tot zorgen en alertheid, wil Joost ook de positieve kant benadrukken. ‘We zijn een compact land, en kunnen ons daardoor ook relatief makkelijk aanpassen. Dat hebben we in moeilijke tijden al vaker bewezen. In mijn rol vind ik optimisme daarom een morele verplichting. Bovendien zie ik naast allerlei risico’s veel kansen om internationaal nieuwe relaties aan te gaan en bestaande relaties te versterken.’