Hoe zet je AI verantwoord en effectief in voor maatschappelijke impact? Die vraag stond centraal tijdens het AI Event van DGABD op 6 november. In Den Haag kwamen ruim 100 publieke leiders bijeen om te leren van experts én van elkaar.
Tijdens het AI Event ging er veel aandacht uit naar het belang van doordachte, verantwoorde inzet van AI en de rol van leidinggevenden daarin. Die insteek kon vooraf rekenen op de instemming van Eric van der Burg, staatssecretaris Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid. In zijn opening van het evenement benadrukte hij de kansen én de risico’s. ‘Met AI kan de Rijksoverheid efficiënter, doelmatiger en slagvaardiger werken. Tegelijkertijd spelen er veiligheidsvraagstukken en zien we dat de kennis van AI rijksbreed nog beperkt is, ook onder publieke leiders. We moeten daarin investeren, bijvoorbeeld met bijeenkomsten zoals deze. Wat mij betreft is dit AI Event de eerste van vele die DGABD organiseert.’
Oorlogen en conflicten als versneller
Na de opening door de staatssecretaris was het woord aan Maarten Schurink, secretaris-generaal bij Defensie en vanuit het SG-overleg verantwoordelijk voor de portefeuille AI. Zijn hoofdboodschap: begin vandaag nog met experimenteren, maar houd rekening met de veiligheidsissues. Hij wees op de beschermde omgevingen waarbinnen Defensie zelf experimenteert met AI en benadrukte dat het aan koplopers binnen de Rijksoverheid is om zulke middelen te delen met andere departementen.
Schurink legde uit dat AI ook een steeds grotere rol speelt in de geopolitiek: van de Amerikaanse militaire actie in Venezuela tot het Israëlisch-Palestijnse conflict. ‘We zien dat oorlogen en conflicten een enorme versneller zijn voor nieuwe technologieën. Dat tempo proberen we als Defensie bij te benen, met ethische vraagstukken tot gevolg. Met welke bedrijven gaan we bijvoorbeeld wel en niet in zee? Ondertussen moeten we kijken naar wat onze tegenstanders en bondgenoten doen. De ontwikkelingen gaan ongelofelijk snel.’
Grip houden zonder onnodig te vertragen
In de uitvoering neemt het gebruik van AI volgens Schurink toe. Voorbeelden uit de zaal van onder andere Rijkswaterstaat en de Belastingdienst bevestigden dat. ‘Als SG-overleg willen we samen met de CIO Rijk meer orde gaan aanbrengen in al die verschillende ideeën en toepassingen die er binnen de Rijksoverheid zijn. Niet met het idee om daarin één keuze te maken voor iedereen, maar om veel meer van elkaar te gaan leren.’ Schurink sloot af met een reflectie op een veelgehoord dilemma: hoe houd je ook als publieke leider grip op AI, zonder innovaties onnodig te vertragen? ‘Het antwoord is dat we moeten experimenteren, in de gaten moeten houden waar en hoe AI wordt gebruikt én ons bewust moeten blijven van de risico’s. En het antwoord is vooral: AI is nu, werk ermee. Want anders loop je achter de feiten aan.’
De waarom-vraag
Het laatste plenaire woord was aan Cynthia Liem, lector Responsible Digital Society aan Hogeschool Inholland en universitair hoofddocent in verantwoorde en betrouwbare AI aan de TU Delft. Ze stelde dat AI in de kern gaat over het slimmer omgaan met data. Daarin moeten data- en domeinexperts volgens haar veel meer samen optrekken. ‘Er is eerst een menselijke discussie nodig om het probleem scherp te krijgen én de waarom-vraag te beantwoorden: waarom zou AI hier een oplossing voor kunnen zijn? Aan de andere kant moet je als organisatie niet eeuwig blijven theoretiseren. Experimenteer en reflecteer tegelijkertijd, en denk na over wie de verantwoordelijkheid draagt. Vragen over goed en fout raken aan eigenaarschap en dus aan ieders professionele integriteit. Daar moet ook de Rijksoverheid over blijven nadenken.’
Impact op werkdruk en werkgeluk
Na de afronding van het plenaire deel verspreidden de deelnemers zich over de verschillende workshopruimtes. Expert Laurens Waling pleitte in zijn workshop voor een ‘AI-mindset’: ga met AI aan de slag vanuit het vertrouwen dat het ook voor jou en jouw organisatie meerwaarde kan hebben. ‘Maak daarbij een gezonde afweging over de nadelen, zonder dat je de potentiële voordelen uit het oog verliest.’ Waling legde ook de link met de taakstelling en de transformatie die daarvoor nodig is. ‘Als AI repeterend werk wegneemt, houden ambtenaren tijd over om hun expertise efficiënter in te zetten. Daarmee heeft het ook een positief effect op de werkdruk en het werkgeluk. Wat er met een goede inzet van AI overblijft voor publieke leiders? Tijd voor het persoonlijke gesprek, verbinding en het creëren van draagvlak. Daarmee kan de Rijksoverheid de netwerk- en opgavegerichte beweging worden die ze wil zijn.’
Aandurven
Bart Scheerder legde in zijn workshop uit hoe het Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG) zich in het AI-tijdperk al snel ontpopte tot een koploper en aan welk leiderschap dat te danken is. Als lead AI-strategie binnen het UMCG sprak hij met trots over een Europese primeur: als eerste ziekenhuis van ons continent bouwde het UMCG eind 2023 een AI-chatbot die patiëntvragen kon beantwoorden. Vergeleken met nu lag AI toen nog ‘in de wieg’. ‘Onze Raad van Bestuur nam een risico, want de vragen over veiligheid en kwaliteit waren groot. Maar de gedachte was: als we niets doen, gaan medewerkers zelf experimenteren en verliezen we hen uit het oog. In de eerste innovatiefase zal er toch een organisatie moeten zijn die het als eerste aandurft. In het vervolg daarop is het belangrijk om geleerde lessen bij elkaar te brengen en breder te gaan samenwerken. Want als de rest van de keten niet meebeweegt met jouw AI-toepassing, heb je er weinig aan.’
Praktische technieken
Flink wat deelnemers kozen ook voor de praktische workshops, zoals Zelf bouwen met AI van Anne Schuth (Nederlandse Digitale Dienst) en Prompting als superkracht door Machiel Ribbens en Roy van Sichem van de RijksAcademie voor Digitalisering en Informatisering Overheid (RADIO). De belangrijkste boodschap van Schuth: ‘Dat je al je gedachten, ideeën en ook twijfels met AI kunt delen, is een drempel waar je overheen moet. Maar je zal merken dat een model daardoor beter wordt en meer gevoel krijgt bij waar je naar op zoek bent.’ Ribbens en Van Sichem gaven in hun workshop deelnemers technieken mee om AI zo goed mogelijk te instrueren. ‘Je hoeft AI niet te vertellen wat er in een projectplan hoort: dat weet het zelf al. Met een directere aansturing laat je de techniek voor je werken en kom je ook sneller tot resultaat.’
Blijven investeren
Dagvoorzitter Pieter de Wit, adviseur leren en ontwikkelen bij DGABD, sloot af met de constatering waarmee hij het evenement ook begon: het thema AI leeft enorm. ‘Daarom blijven we, in samenwerking met RADIO, leer- en ontwikkelaanbod verzorgen op het gebied van I-leiderschap en ook specifiek AI.’ Een deel van dit aanbod wordt verzorgd door Jurriaan Raaijmakers, strategisch adviseur AI en hoofddocent bij RADIO. In een terugblik op zijn workshop AI-agents: Je nieuwe digitale collega’s zei hij: ‘AI is complex, en juist daarom is het belangrijk om te blijven investeren in kennisontwikkeling. Niet alleen in die van je medewerkers, maar ook in die van jezelf.’